Tự học là một trong những đích đến quan trọng nhất của của quá trình đào tạo; là điều kiện căn bản để thực hiện học tập suốt đời. Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của tự học, và bản thân Người là tấm gương mẫu mực về tự học và học suốt đời. Cuộc đời của Người là một quá trình vừa học tập vừa hoạt động cách mạng. Học tập để đạt tới mục tiêu, lý tưởng cách mạng; qua hoạt động cách mạng không ngừng học tập, tích lũy tri thức và hoàn thiện nhân cách.
Trong bối cảnh giao thời - khi hai nền văn hóa phương Đông và phương Tây còn là hai thế giới hoàn toàn tách biệt, những tri thức của nền giáo dục Nho học chưa đủ để Người giải đáp câu hỏi về con đường giành độc lập dân tộc. Với khát vọng cháy bỏng giành độc lập, tự do, với tâm thế khát khao mở rộng tầm nhìn ra thế giới, Người đã bắt đầu cuộc hành trình sang phương Tây năm 1911. Từ khi đặt chân lên nước Pháp, đến khi tiếp nhận lý luận chủ nghĩa Mác - Lê nin và từng bước hoàn thiện lý luận về cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam, đối với Người, đó là quá trình không ngừng quan sát thực tiễn thế giới rộng lớn, tự học tập để lý giải những sự kiện, hiện tượng mà trước đó Người chưa từng biết đến. Theo cách đó, Người dần dần làm giàu vốn tri thức cho bản thân, lấp đầy những khuyết thiếu về vốn văn hóa phương Tây. Đó cũng là quá trình Người chủ động tiếp thu và vận dụng linh hoạt những nguyên lý của chủ nghĩa Mác -Lênin về cách mạng vô sản để xác định phương thức giành độc lập cho dân tộc.
Có thể thấy, Người tự học và học tập suốt đời là một quá trình hoàn toàn tự giác, được thôi thúc bởi lý tưởng “làm sao cho nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”. Điều đó giúp Người vượt qua mọi trở ngại, khó khăn; trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng tranh thủ học tập, nghiên cứu. Tấm gương tự học bền bỉ của Người đến nay vẫn còn giữ nguyên giá trị và có ý nghĩa sâu sắc đối với sự nghiệp giáo dục - đào tạo, nhất là trong thực hiện mục tiêu xây dựng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập.
Yêu cầu tự học và học tập suốt đời trong dạy và học lý luận chính trị
Đối với dạy và học lý luận chính trị hiện nay, bên cạnh đáp ứng những yêu cầu chung của công tác giáo dục - đào tạo, do những yếu tố đặc thù về mục tiêu và đối tượng học tập, việc tự học và học tập suốt đời là vô cùng quan trọng.
Mục tiêu của công tác giáo dục lý luận chính trị là góp phần bồi đắp tri thức lý luận, nâng cao bản lĩnh chính trị và lập trường cách mạng; hình thành kỹ năng vận dụng lý luận vào thực tiễn, tham gia tổng kết để phát triển lý luận. Trong điều kiện hiện nay, công tác giáo dục lý luận chính trị còn góp phần trực tiếp vào công tác xây dựng Đảng, ngăn chặn, đẩy lùi những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; khắc phục bệnh “lười” học, “ngại” học lý luận chính trị trong một bộ phận cán bộ, đảng viên. Mục tiêu đó cho thấy, việc hình thành các giá trị nhận thức, niềm tin, vận dụng các kỹ năng phụ thuộc một phần quan trọng vào quá trình tu dưỡng, rèn luyện và năng lực cá nhân của người học.
Mặt khác, đối tượng tham gia học lý luận chính trị đều là người trưởng thành, có kinh nghiệm hoạt động thực tiễn, có tư duy phản biện. Việc tham gia học tập lý luận chính trị là cơ hội để người học củng cố những kiến thức lý luận kinh điển, tiếp cận hệ thống lý luận mới; đối chiếu lý luận với thực tiễn, từ đó thấy được sự cần thiết của việc phát triển lý luận và vận dụng linh hoạt, sáng tạo các nội dung lý luận vào điều kiện cụ thể. Quá trình này chỉ đạt được hiệu quả khi người học tự giác, chủ động tư duy và tiếp thu kiến thức.
Người có vai trò kết nối giữa mục tiêu, tri thức với người học là giảng viên. Giảng viên không chỉ trang bị, gợi mở kiến thức, hướng dẫn kỹ năng mà còn khơi dậy tính tích cực học tập cho học viên. Điều đó đòi hỏi giảng viên phải tự học và học tập suốt đời để trau dồi kiến thức, nâng cao năng lực chuyên môn, tích lũy kinh nghiệm giảng dạy.
Như vậy, nâng cao chất lượng dạy và học lý luận chính trị không thể tách rời vai trò của cả người dạy và người học. Tự học và học tập suốt đời là yêu cầu quan trọng, thường xuyên, đặt ra đối với cả giảng viên và học viên.
Tự học và học tập suốt đời - yêu cầu bắt buộc và nhu cầu tự thân của giảng viên và học viên
Đối với giảng viên, cần thấy rõ tính mới và tính cập nhật là một đặc trưng của bải giảng lý luận chính trị. Đặc trưng này khiến việc tự học và học tập suốt đời của người giảng viên trở thành một yêu cầu bắt buộc. Trên phương diện này, đòi hỏi người giảng viên phải thường xuyên nghiên cứu, cập nhật các chủ trương, đường lối, chính sách; cập nhật những thành tựu nghiên cứu mới trong lĩnh vực giảng dạy. Đặc biệt, cần thâm nhập, nắm bắt thực tiễn, phát hiện những vấn đề phát sinh trong thực tiễn, lấy đây làm cơ sở cho việc phân tích các vấn đề lý luận. Nếu không đáp ứng được yêu cầu đó, các bài giảng lý luận sẽ trở nên thiếu sức sống và tính thuyết phục.
Đối với học viên, việc tự học là hoàn toàn phù hợp với yêu cầu của lý thuyết giáo dục hiện đại là lấy người học làm trung tâm, vừa phù hợp với yêu cầu của người học. Với vai trò là trung tâm của quá trình dạy học, học viên phải tích cực, chủ động tham gia quá trình học tập, từ xây dựng bài đến thảo luận các vấn đề liên quan đến nội dung bài học. Môi trường học tập lý luận chính trị dân chủ, cởi mở; kết cấu chương trình đan xen các phần thảo luận chính là cơ sở, điều kiện thuận lợi để học viên phát huy khả năng tự học của bản thân. Để việc tự học hiệu quả, học viên cần có kế hoạch, phương pháp học tập; nghiêm túc, kiên trì, tận dụng thời gian, điều kiện, phương tiện để thực hiện kế hoạch học tập đã đề ra.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận tự học và học tập suốt đời là một yêu bắt buộc đơn thuần, sẽ khiến quá trình này trở nên gò ép và thiếu động lực. Tự học và học tập suốt đời cần được xác định là nhu cầu tự thân của giảng viên và học viên.
Đối với giảng viên, khi tự học trở thành nhu cầu tự thân, thường xuyên và hoàn toàn tự giác thì sẽ tạo nên sự tâm huyết, say mê và nghiêm túc với nghề nghiệp. Việc đầu tư cho bài giảng không chỉ mang tính nghiệp vụ chuyên môn đơn thuần, đảm bảo những yêu cầu ở mức tối thiểu cần thiết, mà hướng đến đáp ứng tốt nhất yêu cầu của công tác giảng dạy. Theo đó, người giảng viên sẽ không đi theo lối mòn, mà luôn trăn trở để tìm ra cách thể hiện bài giảng một cách sáng tạo nhất, từ nội dung, đến phương pháp và sử dụng các phương tiện. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vì trong nhận thức của đa số học viên, việc học lý luận chính trị rất khô khan, khó tiếp thu. Tâm lý đó dẫn đến lối học thụ động, học cho qua. Thực tế cho thấy, các môn học lý luận chính trị luôn mang hơi thở thực tiễn. Ngay cả những kiến thức kinh điển về bản chất cũng được khái quát lên từ thực tiễn của đời sống kinh tế - xã hội. Vì vậy, giảng viên cần đóng vai trò là người chuyển hóa, giúp kiến thức lý luận trở nên gần gũi và dễ hiểu. Để làm được điều đó, trên cơ sở các kỹ năng, phương pháp cơ bản được trang bị, giảng viên cần tự tìm tòi cách thức truyền đạt mới mẻ và hiệu quả.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học đang trở thành xu hướng chung. Điều này đòi hỏi môi trường và phương pháp giảng dạy lý luận chính trị phải bắt kịp với yêu cầu mới. Cùng với việc đầu tư cơ sở vật chất và trang thiết bị tại các cơ sở đào tạo, giảng viên vẫn là người đóng vai trò cốt yếu trong việc nâng cao tính hiện đại của việc giảng dạy lý luận chính trị.
Thực tế cho thấy, cách dạy lối mòn, đơn điệu của một bộ phận giảng viên một phần xuất phát từ nguyên nhân ngại đổi mới và chậm tiếp cận với việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy. Cách thức sử dụng các phần mềm soạn - giảng còn ở mức độ đơn giản. Do đó, giảng viên cần tự học để thành thạo các kỹ năng, khai thác tối ưu sự hỗ trợ từ các phần mềm soạn - giảng và các phương tiện kỹ thuật.
Đối với học viên, việc học tập lý luận chính trị không đơn thuần là quá trình tiếp thu, tìm hiểu về các vấn đề lý luận chung chung, mà qua đó hình thành kỹ năng đánh giá, phân tích, xử lý tình huống để vận dụng vào thực tiễn.
Học viên - phần lớn là cán bộ, đảng viên, chính là những người tham gia tất cả các khâu trong quy trình lãnh đạo, quản lý, từ xây dựng, triển khai thực hiện, đánh giá tổng kết, hoàn thiện chủ trương, đường lối, chính sách. Sự vận động không ngừng của thực tiễn tất yếu đòi hỏi phải huy động kiến thức, kỹ năng để đáp ứng yêu cầu công việc; đồng thời phát hiện những bất cập giữa lý luận, chủ trương, chính sách với yêu cầu của đời sống xã hội để góp phần hoàn thiện chủ trương, chính sách. Bản chất của toàn bộ quá trình này là quá trình tự học và học suốt đời, từng bước vượt qua những giới hạn của bản thân để nâng cao năng lực hoạt động thực tiễn. Như vậy, việc học ở trường chỉ là bước đầu tiên, còn học từ thực tiễn công tác là quá trình liên tục, không ngừng nghỉ, quyết định đến sự phát triển năng lực của học viên sau quá trình đào tạo, bồi dưỡng.
Với mục đích “học để làm việc, làm người, làm cán bộ”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cho chúng ta phương hướng và động cơ học tập đúng đắn. Trong điều kiện hiện nay, làm theo tấm gương tự học của Người vừa góp phần thực hiện Chỉ thị 05 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, vừa thiết thực nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo, trong đó có công tác giáo dục lý luận chính trị.