Cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh không những là tấm gương sáng ngời về tư tưởng, đạo đức, trí tuệ, tài năng, nhân cách, lối sống mà còn là một mẫu mực về phương pháp và phong cách. Phong cách Hồ Chí Minh là một bộ phận quan trọng trong toàn bộ di sản vô giá mà Người để lại cho dân tộc và nhân loại. Trong đó, phong cách học tập là một trong những nội dung cơ bản trong phong cách Hồ Chí Minh.
Phong cách học tập của Hồ Chí Minh được thể hiện ở động cơ học tập trong sáng, thái độ học tập đúng đắn, phương pháp học tập khoa học, phương châm học tập sáng tạo.
Theo Hồ Chí Minh, yếu tố hàng đầu giữ vai trò định hướng đảm bảo một phong cách học tập đúng là động cơ, thái độ đúng. Người luôn dạy chúng ta rằng “Muốn học tập có kết quả thì có thái độ và phương pháp học tập đúng”. Động cơ học tập đúng là “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ, học để phụng sự đoàn thể, phụng sự giai cấp và nhân dân, phụng sự Tổ quốc và nhân loại”. Phát biểu trong Hội nghị toàn quốc lần thứ nhất về công tác huấn luyện và học tập, năm 1950, Hồ Chí Minh đặt câu hỏi: học để làm gì? và Người đã nói nhiều về mục đích của sự học, song đúc kết lại vẫn là để làm việc, để phụng sự Tổ quốc và nhân dân. Trong thư gửi các học sinh trường Sư phạm miền núi Trung ương nhân dịp khai giảng (1955), Người viết: “Nhiệm vụ của các cháu là thi đua học tập để sau này góp phần vào việc mở mang quê hương của mình và việc xây dựng nước Việt Nam yêu quý của chúng ta”. Trong thư gửi các cháu lưu học sinh Việt Nam học tập ở Mát-xcơ-va, Người căn dặn: “Các cháu học kỹ thuật và học tiếng Nga cần nhận rõ mình học cốt để phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân”. Trong một lần khác, nói chuyện tại Lớp đào tạo hướng dẫn viên các trại hè cấp I, ngày 12/6/1956, Người nói: “Mục đích của giáo dục bây giờ là phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc..”.
Có thể thấy, xuyên suốt tư tưởng Hồ Chí Minh không có cái học nào hơn sự học để làm người, giúp đời, phụng sự Tổ quốc và nhân dân. Đó cũng chính là cái học của người cách mạng, của đạo đức xã hội chủ nghĩa, của những con người thấm đẫm trong mình lý tưởng cộng sản.
Về thái độ học tập, Người luôn nhắc nhở rằng: “Không ai có thể cho mình là biết đủ rồi, biết hết rồi”, “Người nào tự cho mình là biết đủ rồi thì người đó dốt nhất”. Chủ tịch Hồ Chí Minh ý thức rất rõ điều này nên luôn chú trọng giải thích tại sao phải học, học để làm gì cho mỗi tầng lớp nhân dân thông suốt mà hăng hái đi học.
Với học sinh, Người khuyện phải học để sau này làm tròn nhiệm vụ người chủ của nước nhà, học để yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, yêu đạo đức và triệt để chống lại những gì trái với quyền lợi của Tổ quốc và lợi ích chung của nhân dân, trái với khoa học, trái với đạo đức; học để phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh.
Với công dân Việt Nam, Người chỉ rõ quy luật nghiệt ngã “dốt thì dại, dại thì hèn” và giải thích “vì không chịu dại, không chịu hèn nên thanh toán mù chữ là một trong những việc cấp bách và quan trọng” để từ đó mà nhắc nhở công dân nước Việt Nam độc lập ai cũng phải học để hiểu biết quyền lợi và bổn phận công dân của mình, “phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và trước hết phải biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ”.
Với công nhân, Người phân tích “máy móc ngày một thêm tinh xảo… công nhân cũng phải có trình độ kỹ thuật cao không kém gì kỹ sư, phải biết tính toán nhiều”.
Với nông dân sau cải cách ruộng đất, Người chỉ rõ: “Trước kia ruộng là của địa chủ, nông dân cứ cúi đầu làm lụng, gặt bao nhiêu thì nộp cho địa chủ hết, nếu không cần văn hóa mà cũng không thể mong có văn hóa được. Bây giờ khác, nông dân có ruộng đất, lại có tổ đổi công cho nên nông dân phải có văn hóa, phải ghi tổ có mấy người, phải biết chia công chấm điểm”. Từ đó Người dẫn đến kết luận đầy sức thuyết phục là phải học.
Đối với cán bộ, Người chỉ rõ học là “để làm việc, làm người, làm cán bộ, để phụng sự đoàn thể, giai cấp, nhân dân, Tổ quốc và nhân loại”.
Hồ Chí Minh đã để lại một bài học kinh nghiệm quý báu về việc thuyết phục, lôi kéo người dân đi học đó là khéo chỉ ra lợi ích mà việc học sẽ đem lại cho cá nhân và cộng đồng. với từng cộng động khác nhau như nông dân, công nhân, cán bộ, phải có cách thuyết phục khác nhau nhưng đều nhằm mục tiêu cuối cùng là thức tỉnh ý thức của họ, tạo động cơ bên trong để rồi ai ai cũng ham học mà học suốt đời.
Với xác định động cơ, thái độ học tập đúng đắn là hết sức cần thiết nhưng phải có phương pháp học tập đúng, đó là “lấy tự học làm cốt”. Cả cuộc đời Người là một tấm gương mẫu mực về tự học. Ra đi tìm đường cứu nước khi mới 20 tuổi với hai bàn tay trắng với mong muốn cháy bỏng tìm con đường giải phóng cho dân tộc, Người đã làm rất nhiều nghề khác nhau như phụ bếp, quét tuyết, đốt lò, rửa bát, làm thợ sửa đồng hồ.. vừa làm vừa tự học. Khi tham gia dự Đại hộ VII Quốc tế công sản (họp năm 1935 tại Mát-xcơ-va Liên Xô), người đã ghi trong từ khai lý lịch: Trình độ học vấn: Tự học. Năm 1959, đến thăm Trường Đại học Băng Đung (Inđônêxia), Người tâm sự với thanh niên, sinh viên “Tôi sẽ nói vài lời với các bạn. Khi còn trẻ, tôi không có dịp đến trường học. Tôi đã đi du lịch và làm việc, đó là trường đại học của tôi. Trường học ấy đã dạy cho tôi khoa học xã hội, dạy cho tôi cách yêu, ghét; dạy cho tôi yêu nước, yêu loài người, yêu dân chủ và hòa bình, ghét áp bức ích kỷ”. Tâm sự với cán bộ đảng viên hoạt động lâu năm, Người nói: “Tôi năm nay 71 tuổi, ngày nào cũng phải học. Việc lớn, việc nhỏ tôi phải tham gia. Công việc cứ tiến mãi. Không học thì không theo kịp, công việc nó sẽ gại mình lại phía sau. Chúng ta là đảng viên già, hiểu biết của chúng ta hồi 30 tuổi so với sự hiểu biết của lớp trẻ bây giờ, kể cả với Liên Xô, Trung Quốc thi chúng ta dốt lắm. Tôi cũng dốt lắm”. Đại tướng Hoàng Văn Thái kể rằng, năm 1969, mỗi lần đến làm việc, ông đều tháy trên chiếc bàn con bên giường của Bác, đầy sách báo đang xem. Lo lắng cho sức khỏe của Bác ông nói: “Thưa Bác! Bác mệt, Bác nên đọc ít, để nhiều thời gian nghỉ ngơi thư thả cho lại sức”. Bác trả lời: “Chú bảo Bác không đọc ư? Dù già yếu cũng phải đọc, phải đọc sách báo nâng cao hiểu biết và nhất là để nắm vững tình hình chứ!”. Cuộc đời Bác là tấm gương sáng ngời về tinh thần tự học. Học để làm cách mạng, hoạt động cách mạng, học để nâng cao hiểu biết và hoàn thiện bản thân mình.
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, tự học được xem như quy luật của sự tồn tại, sự khẳng định và phát triển các nhâ, là điều kiện để hình thành và phát triển năng lực toàn diện của mỗi người. Trong tự học phải xác định được nội dung học tập. Người cho rằng, nội dung học tập rất phong phú, học lý luận, học chuyên môn, nghiệp vụ, học văn hóa, đạo đức… Người căn dặn: “Mỗi cán bộ, đảng viên phải học tập lý luận, phải đem lý luận áp dụng vào công việc thực tế. Phải chữa cái bệnh kém lý luận, khinh lý luận và lý luận suông”. Năm 1956, đến dự Đại hội chiến sỹ thi đua toàn quốc Ngành Giáo dục lần thứ nhất (tại Hà Nội), Người căn dặn các thầy, cô giáo: “Các cô, các chú đã thấy trách nhiệm to lớn của mình, đồng thời cũng phải thấy khả năng của mình cần được nâng cao thêm mới làm tròn nhiệm vụ được. Vì thế, các cô, các chú là những người thầy giáo, những cán bộ giáo dục đều phải luôn luôn cố gắng học thêm, học chính trị, học chuyên môn. Nếu không tiến bộ mãi thì sẽ không theo kịp đà tiến chung, sẽ trở thành lạc hậu”. Đến thăm lớp nghiên cứ chính trị khóa I trường Đại học nhân dân, Người dạy rằng: “Học hỏi là một công việc phải tiếp tục suốt đời”. Suốt đời phải gắn liền lý luận với công tác thực tế. Không ai có thể tự cho mình là biết đủ rồi, biết hết rồi.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng luôn dạy chúng ta rằng: Muốn học thành công phải có kế hoạch, phải tự giác, kiên trì, bền bỉ trong học tập, học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học ở nhân dân. Không học ở nhân dân là một thiếu sót lớn. “Học phải đi đôi với hành, học mà không đi đôi với hành thì vô ích. Hành mà không học thì hành không trôi trảy ”. “Thế giới ngày càng đổi mới, nhân dân ta ngày càng tiến bộ, cho nên chúng ta phải tiếp tục học và hành để tiến độ kịp nhân dân”.
Cuộc đời của Bác là một quá trình vừa học tập vừa hoạt động cách mạng. Người là nơi hội tụ với tầm cao nhất tinh hoa văn hóa nhân loại. Quá trình hoạt động cách mạng và học tập không ngừng đã tạo nên Hồ Chí Minh, một chân dung và con người thời đại anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kệt xuất. Người đã để lại tấm gương cao đẹp về tinh thần tự học và học tập suốt đời mà chúng ta phải noi theo./.
Nhà giáo ưu tú Tạ Thị Ngữ